AI tạo ra sự dư thừa: Tương lai của nhân loại hay lợi ích của số ít?

Chỉ sau ba năm kể từ khi ChatGPT ra mắt, cuộc thảo luận về trí tuệ nhân tạo đã vượt xa phạm vi của chatbot hay các công cụ hỗ trợ công việc. Ngày càng nhiều chuyên gia công nghệ, nhà đầu tư và lãnh đạo các tập đoàn AI tin rằng công nghệ này có thể tạo ra một bước ngoặt lớn hơn nhiều: kỷ nguyên của sự dư thừa (Age of Abundance).

Ý tưởng nghe có vẻ rất đơn giản nhưng cũng đầy sức hấp dẫn. Nếu AI và robot có thể sản xuất hàng hóa, cung cấp dịch vụ với quy mô khổng lồ và chi phí ngày càng thấp, thì những giới hạn về nguồn lực sẽ dần biến mất. Thực phẩm, giáo dục, y tế, dịch vụ số và thậm chí cả nhà ở đều có thể trở nên rẻ hơn rất nhiều, giúp nhiều người tiếp cận được hơn. Một xã hội mà mọi người đều có thể tận hưởng cuộc sống đầy đủ mà không còn phải lo lắng quá nhiều về chi phí nghe giống như viễn cảnh của khoa học viễn tưởng, nhưng ngày nay nó đã trở thành chủ đề được thảo luận nghiêm túc trong giới kinh tế và công nghệ.

Những nhân vật có tầm ảnh hưởng như Sam Altman hay Elon Musk đều từng đề cập đến viễn cảnh này theo nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên, trước khi tin rằng AI sẽ mang nhân loại bước vào một thời đại sung túc chưa từng có, chúng ta cần đặt ra một số câu hỏi quan trọng hơn. Sự dư thừa đó sẽ dành cho ai? Ai sẽ kiểm soát nó? Của cải được phân phối theo cách nào? Ai là người đặt ra luật chơi? Và quan trọng nhất, liệu những người đang nắm trong tay công nghệ AI có thực sự muốn xây dựng một thế giới nơi sự khan hiếm biến mất?

Đây không phải là những câu hỏi mang tính triết học đơn thuần. Kỷ nguyên dư thừa có thể trở thành một trong những thành quả tích cực nhất của cuộc cách mạng AI, nhưng cũng có thể dẫn đến một hình thức tập trung quyền lực mới, nơi các tổ chức sở hữu những hệ thống AI mạnh nhất kiểm soát phần lớn nền kinh tế, hạ tầng và cuộc sống của con người. Vì vậy, trước khi quyết định liệu viễn cảnh này có khả thi hay không, có năm vấn đề cần được làm rõ.

"Sự dư thừa" thực sự có nghĩa là gì?

Những người ủng hộ khái niệm Age of Abundance thường cho rằng AI và robot sẽ giúp sản xuất trở nên hiệu quả đến mức xã hội sẽ có đủ gần như mọi thứ mà con người cần. Tuy nhiên, khi đi vào chi tiết, khái niệm này lại khá mơ hồ.

Điều đầu tiên cần phân biệt là sự khác nhau giữa "điều chúng ta cần" và "điều chúng ta mong muốn". Nếu nguồn lực vẫn có giới hạn thì ai sẽ quyết định mỗi người được tiếp cận những gì? Liệu các hệ thống AI sẽ là bên phân phối nguồn lực hay vẫn cần đến sự can thiệp của con người? Những câu hỏi như vậy hiện vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng.

Ngoài ra, không phải lĩnh vực nào cũng được hưởng lợi như nhau từ AI. Những sản phẩm số như phần mềm, dịch vụ trực tuyến hay nội dung số có khả năng giảm chi phí rất mạnh vì gần như không cần thêm nguyên liệu để nhân bản. Trong khi đó, thực phẩm, năng lượng hay nhà ở vẫn phụ thuộc vào đất đai, tài nguyên và chuỗi cung ứng vật lý, nên mức độ "dư thừa" khó có thể xảy ra tương tự. Điều đó đồng nghĩa lợi ích của AI sẽ không được phân bổ đồng đều giữa các ngành nghề và giữa các nhóm dân cư.

Nói cách khác, trước khi trao cho AI vai trò điều hành một phần nền kinh tế, xã hội cần hiểu rõ hơn khái niệm "dư thừa" thực sự mang lại điều gì thay vì chỉ nhìn vào những lời hứa đầy lạc quan.

Ai sẽ sở hữu "công cụ tạo ra sự dư thừa"?

Lịch sử cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghiệp đều tạo ra khối tài sản khổng lồ, nhưng những người hưởng lợi đầu tiên thường là những người sở hữu phương tiện sản xuất.

Trong cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất, đó là các chủ nhà máy. Ngày nay, nhiều người cho rằng AI có thể tạo ra một môi trường công bằng hơn nhờ các mô hình mã nguồn mở, điện toán đám mây và sức mạnh tính toán ngày càng phổ biến. Về lý thuyết, bất kỳ doanh nghiệp nào cũng có thể tiếp cận công nghệ AI.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay vẫn cho thấy phần lớn các mô hình AI mạnh nhất, hạ tầng điện toán quy mô lớn và dữ liệu chất lượng cao đều tập trung trong tay một số tập đoàn công nghệ khổng lồ. Các công ty này không chỉ sở hữu nguồn vốn khổng lồ mà còn có mối quan hệ chặt chẽ với chính phủ và khả năng ảnh hưởng đến các chính sách quản lý AI.

Nếu điều này tiếp tục diễn ra, câu hỏi đặt ra là liệu doanh nghiệp nhỏ có thực sự có cơ hội cạnh tranh bình đẳng trong nền kinh tế AI hay không. Nếu phương tiện tạo ra "sự dư thừa" vẫn nằm trong tay một số ít tổ chức, lợi ích mà AI mang lại rất có thể cũng sẽ tập trung vào chính những chủ sở hữu đó.

Của cải sẽ được phân phối theo cách nào?

Trong nền kinh tế hiện nay, thu nhập của con người phần lớn đến từ lao động. Giá trị mà mỗi người tạo ra quyết định mức lương họ nhận được. Nhưng nếu phần lớn giá trị trong tương lai được tạo ra bởi AI và robot, mô hình phân phối thu nhập sẽ thay đổi ra sao?

Một kịch bản là thị trường tự điều chỉnh. AI tạo ra những giá trị cơ bản, còn con người tập trung vào những lĩnh vực mà AI chưa làm tốt. Những ai tạo ra nhiều giá trị hơn sẽ tiếp tục nhận được thu nhập cao hơn.

Kịch bản thứ hai là chính phủ can thiệp thông qua các chính sách như Thu nhập cơ bản phổ quát (Universal Basic Income - UBI) hoặc sở hữu công các doanh nghiệp tạo ra giá trị nhờ AI. Tuy nhiên, điều này sẽ đòi hỏi những thay đổi rất lớn về luật pháp, chính sách kinh tế và sự đồng thuận của xã hội.

Điều đáng lo ngại nhất lại là kịch bản thứ ba: xã hội gần như không thay đổi cách phân phối của cải, trong khi quyền lực kinh tế ngày càng tập trung vào những đơn vị sở hữu AI. Khi đó, một số tập đoàn công nghệ và các chính phủ có thể kiểm soát dữ liệu, hạ tầng, công cụ số và phần lớn các hoạt động kinh tế. Người dùng có thể được hưởng nhiều tiện ích hơn, nhưng đổi lại là sự phụ thuộc ngày càng lớn vào những tổ chức đang nắm quyền kiểm soát AI.

Ai sẽ đặt ra luật chơi cho AI?

Nếu AI trở thành nền tảng của nền kinh tế tương lai thì việc ai là người xây dựng các quy tắc quản lý AI sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến toàn xã hội.

Nếu chính phủ nắm quyền kiểm soát quá lớn, những quy định cứng nhắc có thể kìm hãm đổi mới sáng tạo hoặc khiến AI trở thành công cụ phục vụ các mục tiêu chính trị. Ngược lại, nếu các tập đoàn công nghệ tự đặt ra luật chơi, họ hoàn toàn có thể ưu tiên lợi nhuận thay vì lợi ích cộng đồng.

Ở quy mô toàn cầu, bài toán còn trở nên phức tạp hơn khi AI ngày càng gắn với an ninh quốc gia và cạnh tranh địa chính trị. Liệu các quốc gia có sẵn sàng hy sinh lợi ích của mình để hướng tới một hệ thống AI phục vụ lợi ích chung của toàn nhân loại? Hay mỗi nước sẽ tìm cách tận dụng AI để củng cố vị thế kinh tế và công nghệ của riêng mình?

Cách AI được quản trị sẽ quyết định rất lớn đến hình dạng của xã hội trong tương lai, có thể là một nền kinh tế cởi mở, minh bạch hoặc ngược lại là một hệ thống tập trung quyền lực hơn bao giờ hết.

Những người giàu có thực sự muốn một thế giới dư thừa?

Có lẽ đây là câu hỏi quan trọng nhất nhưng cũng khó trả lời nhất.

Những người được hưởng lợi nhiều nhất từ AI hiện nay chính là các tập đoàn công nghệ và những cổ đông đang sở hữu các nền tảng AI hàng đầu. Họ thường chia sẻ về sứ mệnh cải thiện cuộc sống con người và xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn. Tuy nhiên, khi lợi ích kinh tế bị đặt lên bàn cân, liệu họ có thực sự sẵn sàng phổ biến công nghệ theo cách khiến mọi người đều có thể tiếp cận gần như miễn phí?

Ngay cả khi robot có thể thay thế phần lớn lực lượng lao động, doanh nghiệp vẫn cần khách hàng để tiêu thụ sản phẩm và dịch vụ. Nếu mọi thứ đều trở nên miễn phí hoặc cực kỳ rẻ, mô hình kinh doanh hiện nay sẽ thay đổi ra sao? Đâu sẽ là động lực để các doanh nghiệp tiếp tục đầu tư hàng tỷ USD vào AI nếu lợi nhuận không còn được đảm bảo?

Lịch sử cho thấy những nhóm đang nắm giữ quyền lực hiếm khi chủ động từ bỏ lợi thế của mình để tạo ra một trật tự hoàn toàn mới. Vì vậy, nếu muốn hiện thực hóa một kỷ nguyên dư thừa thực sự, xã hội sẽ phải giải quyết không chỉ những thách thức về công nghệ mà còn cả những vấn đề liên quan đến quyền lực, lợi ích kinh tế và quản trị toàn cầu.

Ý tưởng về một thế giới nơi AI và robot tạo ra của cải gần như vô hạn chắc chắn rất hấp dẫn. Nếu được triển khai theo hướng tích cực, AI có thể giúp giảm chi phí giáo dục, y tế, năng lượng và nhiều dịch vụ thiết yếu, qua đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho hàng tỷ người.

Tuy nhiên, công nghệ chưa bao giờ tự quyết định tương lai. Điều quyết định vẫn là con người, từ việc ai sở hữu AI, ai được hưởng lợi, cách phân phối giá trị cho đến những quy tắc quản lý công nghệ này. Nếu những câu hỏi đó không được giải quyết một cách minh bạch và công bằng, "kỷ nguyên dư thừa" có thể không trở thành thời đại thịnh vượng cho tất cả mọi người, mà chỉ là thời kỳ quyền lực và của cải tiếp tục tập trung vào một số ít tổ chức đang dẫn đầu cuộc đua AI.